Het verlies van de grote Don


Op 17 december 2010 overleed Captain Beefheart op 69-jarige leeftijd. Ondanks het feit dat hij al ruim dertig jaar geen muziek meer maakte, zal Beefheart worden herinnerd als een uiterst belangrijk muzikant en groot vernieuwer van de rock- en popmuziek. Gek genoeg mis ik hem. Niet omdat hij al decennia geen muziek meer maakte, maar omdat hij nu echt schittert door afwezigheid.

Eigenzinnig en vrijzinnig
Als vrijgevochten tiener kreeg ik van huisvriend Frits een cd’tje in mijn handen gedrukt, met de opmerking dat ik daar maar eens goed voor moest gaan zitten. Het acht minuten durende Kandy Korn van een idiote zanger met een nog idiotere naam speelde ik keer na keer helemaal af. Dit tot grote woede van mijn broertje. De herrie galmde door mijn ouderlijk huis. Ik zong luidkeels mee en probeerde op het vreemde ritme mee te dansen. De band leek een zooitje ongeregeld met geen enkel gevoel voor ritme. Ik begreep niets van de ritmes die tegen de draad in leken te gaan. De gitaarrifs, de drums, zelfs de baspartijen klopten niet met mijn gehoor. Alles leek niet te zijn zoals het hoorde. Ondanks dat ik destijds geen grip op zijn muziek kon krijgen, fascineerde de schepper van deze muziek mij mateloos. Ik begreep nog niet veel van muziek maar ik wist dat hier iets heel bijzonders aan de hand was. Jaren later toen ik mij echt in muziek ging verdiepen, begreep ik waarom mijn onderbuikgevoel in eerste instantie klopte. Don van Vliet stond voor alles wat ik wilde zijn. Hij was eigenzinnig en vrijzinnig.

Een genie in wording
Don Vliet alias Captain Beefheart wordt op 15 januari 1941 in Glendale, Californië geboren. Het tussenvoegsel van voegt hij pas later toe. Eind jaren vijftig leert hij Frank Zappa kennen, die later een enorme invloed op zijn carrière zal hebben. Ze delen hun passie voor blues en doo-wop maar beginnen tevens een levenslange haat-liefdeverhouding, vooral door Dons afkeer van het succes dat Zappa weet te behalen. Captain Beefheart & His Magic Band verwerft met het meesterlijke debuut Save As Milk (1967) lovende kritieken bij gerenommeerde poprecensenten. Het verbluffende spel van de muzikanten en de doorleefde bluesstem van Don met een bereik van drieënhalve octaaf, is ongehoord. Succes blijft echter uit. Dons muziek blijkt onnavolgbaar.

Trout Mask Replica
Vergeleken met het twee jaar daarna verschenen Trout Mask Replica klinkt alles conservatief. Dit grensverleggende dubbelalbum wordt mogelijk gemaakt omdat Zappa een platenbaas heeft gevonden die Don alle artistieke vrijheid beloofde. Op dit album geen refreinen, meeslepende solo’s of mooie melodieën. Zelfs binnen de nummers volgt de ene na de andere moeilijke maatsoort. Don grossiert in moeilijk ritmische constructies, geëmballeerd op een lp met 28 nummers in een rauw en direct geluid. Al gauw verschijnen er allerlei geruchten rond de opnames en de artiesten die aan het album hebben meegewerkt, praten heden ten dage nog steeds niet graag over hun ervaring. Don weet de muziek in slechts vijf uur te schrijven en binnen viereneenhalf uur wordt het album opgenomen. De voorbereidingen vinden echter plaats in eenzame opsluiting en duren maar liefst acht maanden onder het dictatoriale bewind van de perfectionistische kapitein zelf. Ondanks de positieve recensies bereikt het album het publiek wederom niet. Dons werk is veel te complex, zijn muziek is te modern voor die tijd. In de eerste zes jaar van zijn bestaan treedt Captain Beefheart & His Magic Band slechts een enkele keer op. Daar komt pas in 1970 verandering in. Na een even moeilijke en ontoegankelijke opvolger, Lick My Decals Off, Baby (1970) pakt Don het begin jaren zeventig minder extreem aan. Dit zonder dat zijn werk aan kwaliteit inboet. Het levert hem allemaal geen rooie cent op en klopt Don bij vriend Zappa aan om te figureren op het live album Bongo Fury (1975) en om deel te nemen aan diens tournee.

Nog meer talent
Dons laatste drie albums worden stuk voor stuk lovend besproken en in 1980 is hij voor het laatst in Nederland. De hoop op een nieuwe plaat blijkt ijdel. In 1982 raadt de prestigieuze galeriehouder Michael Werner Don aan om zich geheel te richten op het schilderen. Voor hem blijkt dit, mede door zijn achteruitgaande gezondheid, een zeer goed advies. De muziekwereld is vanaf dat moment een van haar grootste vernieuwers voorgoed kwijt. Don trekt zich terug, ontvangt thuis nauwelijks mensen en geeft geen interviews meer. Hij verdwijnt zo langzamerhand van het toneel.

Origineel
Met zijn magnum opus Trout Mask Replica breekt Captain Beefheart alle wetten en bestaande conventies van de popmuziek. Dit ongenaakbare meesterwerk staat al jaren boven aan mijn lijst met must have lp’s. En dan bedoel ik geen ordinaire re-release, maar een originele Amerikaanse persing uit juni 1969. Die in handen krijgen, is na het verlies van de grote Don alleen nog maar moeilijker geworden.